Berichten uit de verte (3)

ROB WIJNBERG, NIETZSCHE & ROB RIEMEN: HET RESSENTIMENT REGEERT EN EEN GECORRUMPEERDE ELITE IS GEVAARLIJKER DAN DE POLITIEKE ISLAM

Rob Wijnberg schreef in De Groene van 25 september 2009 een artikel met de titel ‘Het ressentiment regeert’. Wijnberg beschrijft daarin hoe het komt dat tegenwoordig zoveel mensen moreel verontwaardigd zijn. De gewone man is de klos, zijn werk gaat naar een lagelonenland terwijl zijn baas miljoenen opstrijkt. ‘Wie de literatuur over de aard van morele verontwaardiging uitpluist, ontdekt dat deze emotie vaak, zo niet altijd, samengaat met afgunst. Een groot deel van het volk voelt die afgunst. Zij zijn de ‘verliezers’ van de globaliserende economie (…). Mensen die hun buren naar huizen aan de gracht zagen verhuizen, terwijl zij achterbleven met de nieuwe bewoners –laagopgeleide immigranten.

Mensen die hun belastinggeld naar omvallende banken zagen gaan, terwijl de verantwoordelijke managers werden beloond met een jaarsalaris waar zij slechts van kunnen dromen. Mensen die zich jarenlang gehoord noch vertegenwoordigd hebben gevoeld door bestuurders die deze ‘marktwerking’ als onvermijdelijk propageerden.’ Zeg maar, vrij naar Nietzsche, de ‘vermarkting aller waarden’. Vervolgens legt Wijnberg ons uit hoe Wilders deze emoties weet te manipuleren. En dan komt Wijnberg al snel bij Nietzsche waarvan hij schrijft: ‘Het lijkt erop dat Nietzsche de Nederlandse politiek anno 2009 had voorzien.’

Nietzsche heeft het over ressentiment, het complexe sociale proces waarmee het gewone volk zich uit wrok tegen de bestuurlijke elite keert. Hij noemt dat ‘de wraak der machtelozen’. De machtelozen creëren een denkbeeldige vijand. Op dat vijandbeeld projecteren zij hun eigen ondergeschikte positie en machteloosheid. Niet zijzelf, maar de vijand is de schuld van hun falen. Ook keren de machtelozen de waarden van hun onderdrukkers om: alles wat zwak is wordt tot deugd verheven en alles wat de machthebbers bestempelen als deugd wordt zwakte. Als voorbeeld daarvan is de reactie van Wilders op het Nieuwspoort-incident interessant. Niet de dronken Brinkman die een barman belaagde is de kwade pier, nee, het zijn ‘die verschrikkelijke journalisten’ die dat ‘hok’ bevolken.

Enfin. Wilders ontleent zijn strategie aan Nietzsche en doet dat bekwaam. Probleem is dat daartegen eigenlijk geen verweer bestaat, althans volgens Wijnberg. Je kunt, vindt hij, niet anders dan Wilders serieus nemen, want wie het ressentiment de mond wil snoeren, wakkert het juist aan. Wijnberg ziet over het hoofd dat Nietzsche ook anderen dan Wilders op een idee heeft gebracht. Hoewel Hitler niet erg veel ophad met Nietzsche (hij vond hem te soft) is het duidelijk dat de nationaal-socialistische beweging zich mede op zijn werk baseerde. En op dat van Fichte en Schopenhauer. Dietrich Eckart, Hitler’s mentor, beschermheer en vaderfiguur, duidde Fichte, Schopenhauer en Nietzsche aan als het filosofisch driemanschap van het nationaal-socialisme. Dat Wilders zijn strategie, retoriek en werkwijze baseert op dezelfde ideeën als de nationaal-socialisten wil nog niet zeggen dat Wilders Hitler is. Maar wel een fascist. En die moet je natuurlijk serieus nemen, zoals Wijnberg bepleit, maar met hem meewaaien en –wapperen zoals een deel van de politiek en de media en ook filosofen als Wijnberg doen, dat is de slechtst denkbare opstelling. Er is maar één denkbare houding: dat is om zijn abjecte ideeën te verwerpen en elke samenwerking met zijn beweging uit te sluiten.

Dan het interview dat Elsbeth Etty in Opinie & Debat van de NRC van 26 september 2009 met Rob Riemen had. ‘Zonder verbeelding, kennis, kunst en cultuur ben je machteloos en raak je overgeleverd aan allerlei charlatans’, zegt hij daarin. De geschiedenis heeft daar helaas vele voorbeelden van te zien gegeven. Riemen spreekt zonder omhaal van woorden over het ‘fascisme’ van Geert Wilders. Etty (oud-communiste) wil weten –want er zijn maar weinig mensen die dat hardop zeggen- waar hij dat op baseert. ‘Hij leidt geen democratische partij, maar een beweging zoals Mussolini en Hitler dat ook hebben gedaan. Ten tweede weet hij alles te herleiden tot één zondebok, de islam. En die zondebok moet ook het land uit, en Europa uit. Ook dat hebben we eerder meergemaakt. Hij doet een beroep op het Gesundes Volksempfinden. Dat berust op puur bedrog, want hij zal nooit iets kunnen oplossen. Ik begrijp niet waarom er met zoveel schroom wordt gesproken over het feit dat deze man een fascist is. In Amerika manifesteert het zich als anti-zwart en diepreligieus, in West-Europa als seculier en anti-islam, in Centraal-Europa als katholiek en anti-joods. Het is flauwekul dat je Wilders geen fascist zou mogen noemen zolang hij ons niet de schetsen toont van de concentratiekampen die hij voor moslims op het oog heeft. Mussolini heeft ook geen concentratiekampen gebouwd. De ideologie van Wilders, en daar gaat het om, is volstrekt anti-democratisch. Hij gelooft niet in democratie. Hij is de man van de pure anti-vrijheid.’

Riemen stelt vast dat Wilders totaal niet geïnteresseerd is in de humanistische Europese traditie. De PVV is de grootste anti-Europa beweging in Nederland. Natuurlijk, zegt Riemen, is de politieke islam een probleem. Alle fundamentalisme is een probleem. Hij noemt het fundamentalistische protestantisme in de VS, het postmodernisme van de culturele elite en het kapitalisme van de kredietcrisis. De politieke islam is niet ons –Nederland, Europa- grootste probleem. Dat is het wel in landen als Iran en Saoedi-Arabië. Ons grootste probleem is dat we al generaties lang niet meer weten wat het betekent om Europeaan te zijn. Riemen vindt de corrumpering van de elites een veel groter gevaar dan de politieke islam.

Onder gecorrumpeerde elites verstaat hij bijvoorbeeld hoogleraren die hun studenten niets meer leren als daarmee geen geld kan worden ‘binnengesleept’ of de media die alleen maar aan kijkcijfers of oplagen denken. Daarin schuilt het gevaar en het intellectuele verraad. ‘Onder het mom dat we democratisch zijn en dus tegen elites, tegen verheffing, cultuur, Bildung, hebben we burgers elk instrument uit handen geslagen om op hun eigen manier verantwoordelijkheid voor het leven te accepteren. (…) Als je niets gelezen hebt, nooit zelf hebt leren nadenken, wordt het heel erg moeilijk om je te verzetten tegen fascistische leugens en om geen compromissen te sluiten met de waarheid. Zo is er een situatie ontstaan waarvan figuren als Wilders om op politiek niveau misbruik maken om elementaire waarden die we aan Spinoza en John Stuart Mill te danken hebben de nek om te draaien. En dat is niet voor het eerst.’

Riemen vindt dat de intellectuele elite –weer- het voortouw moet nemen. Zij moeten de langetermijnvisie leveren. Intellectuelen zijn, omdat ze met distantie naar de wereld kijken, degenen die kritisch en zelfkritisch kunnen zijn. Politici kunnen dat niet. Die moeten compromissen sluiten en dingen voor elkaar krijgen. Maar is dat genoeg. Is de intellectuele elite wel in staat om Riemen’s ‘fascistisch gevaar’ te keren. Riemen: ‘Wij zijn te lang blijven geloven dat ons land zijn koers zou vinden door te vertrouwen op de financiële elite, de sportieve elite, de media elite en de politieke elite. Maar dat zijn toevallig de elites waar nauwelijks enig idee of gedachte achter zit. Het gaat die elites alleen maar om geld of om macht, niet om het vinden van antwoorden op de vraag wat een goede maatschappij is of de vraag die iedereen zich moet stellen: wat is een goed leven? Daar heb je ideeën, denkers en reflectie voor nodig, maar ook kunstenaars, omdat we niet zonder verbeelding kunnen.’

Mochten we dat niet kunnen of willen, dan gaan we barre tijden tegemoet. De culturele en de politieke elite moeten niet in de val trappen –zoals ondermeer Wijnberg doet- die door Wilders voor hen is opgezet. Zij moeten –opnieuw- het voortouw nemen. Om ideeën te genereren en om duidelijk positie te kiezen: tegen ondemocratische bewegingen als die van Wilders. Het is niet ondemocratisch om abjecte denkbeelden te bestrijden. Wie uitsluit, mag uitgesloten worden. Ook het CDA en de VVD zouden zich krachtig tegen samenwerking met de PVV moeten uitspreken.

Mochten zij dat niet kunnen of willen, dan is –om met Michaël Zeeman te spreken- binnenkort (ondermeer):

-de canon weg

-het museum leeg

-en de muziek verstomd.

En vallen we –zoals Goethe al wist- in verkeerde handen.